Almanya’da en az 50 engellilik derecesi (GdB) tespit edilen kişiler, ağır engelli kimlik kartı alma hakkına sahip. Bu kart; işten çıkarılmaya karşı özel koruma, ek izin günleri, vergi avantajları, toplu taşımada indirim veya ücretsiz ulaşım ve belirli şartlarda erken emeklilik gibi önemli haklar sağlayabiliyor.
Ağır engelliliklerin yaklaşık yüzde 91’i hastalıklardan kaynaklanıyor. Doğuştan gelen engellilikler, kazalar ve meslek hastalıkları ise daha düşük oranda nedenler arasında yer alıyor. En büyük grubu fiziksel kısıtlamalar oluştururken, bunu zihinsel ve ruhsal kısıtlamalar takip ediyor.
Kredi kartı büyüklüğündeki ağır engelli kimlik kartı, Almanya’da 2015 yılından bu yana plastik kart şeklinde düzenleniyor. Kart genel olarak yeşil renkte. G, aG, H, Bl veya Gl gibi işaretlerin bulunması halinde kart yeşil-turuncu renkte oluyor.
10 yaşından büyük kişilerin kartında fotoğraf bulunuyor. Kartta ayrıca kişinin ağır engelli olduğunu belirten İngilizce bir ifade yer alıyor. Bu ifade özellikle yurt dışı seyahatlerinde yardımcı olabiliyor.
Kartın arka bölümünde bulunan Merkzeichen (özel işaretler), kişinin hangi avantajlardan yararlanabileceğini belirliyor. Örneğin B işareti, belirli koşullarda bir refakatçinin ücretsiz olarak yanında götürülmesine imkan sağlıyor.
İşten çıkarılmaya karşı güçlü koruma
Ağır engelli olarak kabul edilen çalışanlar, deneme süresinden sonra özel işten çıkarma korumasından yararlanıyor. İşveren, genel olarak işten çıkarma işleminden önce yetkili İnklüzyon veya Entegrasyon Dairesi’nin onayını almak zorunda.
Bu durum işverenler açısından daha fazla idari işlem, daha uzun süreçler ve işten çıkarma sırasında daha yüksek hukuki risk anlamına geliyor.
Ağır engelli çalışanların ayrıca yıllık ek ücretli izin hakkı bulunuyor. Bunun yanında günlük sekiz saati aşan fazla çalışmayı reddetme hakları da var.
Çalışanın durumuna göre işyerinde teknik çalışma araçları, özel çalışma alanı düzenlemeleri veya iş asistanı gibi destekler de gerekli olabiliyor. Bu uygulamalar bir lütuf olarak değil, engellilik nedeniyle ortaya çıkan dezavantajların yasal olarak telafi edilmesi kapsamında değerlendiriliyor.
Engelli çalışan istihdam eden şirketler bazı durumlarda İş Ajansı üzerinden mali teşvik ve desteklerden yararlanabiliyor.
Vergi avantajı da bulunuyor
Ağır engelli kimlik kartının çalışan açısından vergi avantajı da bulunuyor.
GdB 50 için yıllık engellilik götürü tutarı 1.140 euro olarak belirtiliyor. Bu tutar işveren açısından doğrudan bir maliyet oluşturmuyor ancak çalışanın net gelirini etkileyebiliyor.
Birçok çalışan ise işe alınırken dezavantaj yaşayabileceği endişesiyle ağır engellilik durumunu açıklamaktan çekiniyor. Ancak Almanya’daki yasal düzenlemeler, işverenlere ağır engelli çalışanlara karşı belirli koruma, katılım ve destek yükümlülükleri getiriyor.
Almanya Sosyal Birlikler Derneği VdK’dan engelli politikaları uzmanı Dorothee Czennia, engellilik derecesinin yalnızca hastalığın kendisine göre değerlendirilmediğini belirtiyor.
Czennia, “Her zaman mesele, bir hastalığın toplumsal yaşama katılımı ne ölçüde etkilediğidir.” ifadelerini kullanıyor.
Bu nedenle yalnızca tıbbi bir teşhis, GdB’nin belirlenmesi açısından tek başına yeterli olmuyor.
Toplu taşımada ve sosyal yaşamda avantajlar
Ağır engelli kimlik kartı çalışma hayatının dışında da çeşitli avantajlar sağlayabiliyor.
Bunlar arasında toplu taşımada daha ucuz veya ücretsiz seyahat, kültür ve eğlence etkinliklerinde indirim, dernek üyeliklerinde indirim ve kaplıca vergilerinde indirim bulunuyor.
Toplu taşımada ücretsiz seyahat için ayrıca Wertmarke adı verilen değer etiketi bulunan bir ek belge gerekiyor. Ücret, kişinin sahip olduğu özel işarete göre değişiyor.
Verilen bilgilere göre yıllık değer etiketi 104 euro, altı aylık değer etiketi ise 53 euro. Ancak H veya Bl işareti bulunan kişiler için bu ücret alınmıyor.
GdB 50 olanlar 62 yaşında emekli olabilir mi?
Ağır engelli çalışanlar açısından en önemli konulardan biri de erken emeklilik hakkı.
GdB 50 olan kişiler, gerekli diğer şartları da karşılamaları halinde daha erken emekli olabiliyor. Bunun için ayrıca en az 35 yıllık sigortalılık süresinin tamamlanması gerekiyor.
1964 ve sonrasında doğan kişiler için Alman Emeklilik Sigortası’nın verdiği bilgilere göre, ağır engelliler 65 yaşında kesintisiz emeklilik, şartları karşılamaları halinde ise 62 yaşından itibaren kesintili emeklilik imkanına sahip olabiliyor.
Erken emeklilik durumunda kesinti oranı en fazla yüzde 10,8 olabiliyor.
Bu nedenle özellikle yaşlı çalışanların yoğun olduğu orta ölçekli şirketlerin, çalışanların erken emeklilik ihtimalini personel ve halefiyet planlamalarında dikkate alması gerekiyor.
Kimlik kartı her zaman süresiz geçerli değil
Ağır engelli kimlik kartının geçerliliği de önemli bir konu.
Engellilik derecesi süresiz olarak belirlenmiş olsa bile kişinin süresiz geçerli bir kimlik kartı alma hakkı bulunmayabiliyor. Baden-Württemberg Eyalet Sosyal Mahkemesi’nin 2022 tarihli bir kararında bu konu ele alındı.
Bu nedenle işverenlerin ve insan kaynakları departmanlarının çalışanların belgelerini zamanında yenilemesi gerekebileceğini dikkate alması gerekiyor. Bazı durumlarda belge yenileme süreçlerinde haklar açısından geçici boşluklar ortaya çıkabiliyor.
2028’de Avrupa Birliği Engelli Kartı geliyor
Avrupa Birliği Komisyonu, 2024 yılında Avrupa genelinde tanınacak yeni bir AB Engelli Kartı ile geliştirilmiş bir AB park kartının oluşturulmasını kararlaştırdı.
Kartların 2028 yılına kadar AB üyesi ülkelerde kullanılabilir hale getirilmesi planlanıyor.
Yeni sistem özellikle birden fazla AB ülkesinde faaliyet gösteren şirketler açısından önem taşıyor. Engelli kişilerin farklı ülkelerde sahip oldukları bazı hak ve avantajların tanınmasının kolaylaşması beklenirken, şirketlerin de insan kaynakları sistemlerini ve seyahat politikalarını yeni düzenlemelere uyarlaması gerekecek.
Şirketler açısından mali ve hukuki etkileri bulunuyor
Ağır engelli kimlik kartı şirketlerin insan kaynakları departmanlarında çoğu zaman yalnızca bir yasal uyum konusu olarak değerlendiriliyor. Ancak kartın işten çıkarma koruması, ek izin, çalışma düzenlemeleri ve erken emeklilik nedeniyle personel planlaması üzerinde doğrudan etkileri bulunuyor.
Özellikle çalışan yaşının yükseldiği orta ölçekli şirketlerde bu hakların dikkate alınmaması, yeniden yapılanma veya personel değişiklikleri sırasında beklenmeyen maliyetlere ve hukuki sorunlara yol açabiliyor.
Bununla birlikte ağır engelliliğin otomatik olarak çalışma performansının düşük olduğu anlamına gelmediği özellikle vurgulanıyor. GdB, kişinin toplumsal yaşama katılımındaki kısıtlamayı ölçüyor; kişinin çalışma kapasitesini doğrudan ölçmüyor.
2028’de yürürlüğe girmesi planlanan AB Engelli Kartı nedeniyle uluslararası faaliyet gösteren şirketlerin insan kaynakları süreçlerini şimdiden gözden geçirmesi bekleniyor. Çalışanların haklarını açıklayabilmelerine ve gerekli desteklerden yararlanabilmelerine imkan veren şeffaf süreçlerin oluşturulmasının ise uzun vadede şirketlerin hukuki risklerini azaltabileceği belirtiliyor.